مدار الکتریکی رله ضربه‌ای: اصول کار و کاربردها

رله ضربه‌ای چیست و چرا حافظه دارد؟

رله ضربه‌ای، که به آن رله حافظه‌دار یا رله راه‌پله هم می‌گویند، با هر فشار کوتاه شستی وضعیت خروجی را برعکس می‌کند و بار را تا فشار بعدی روشن یا خاموش نگه می‌دارد. برخلاف کنتاکتور، بعد از رها شدن شستی بوبین بی‌برق می‌شود، اما کنتاکت قدرت در همان حالت می‌ماند. در برق ساختمان این رفتار برای کنترل چراغ راه‌پله، پارکینگ و سالن از چند نقطه به کار می‌رود و خاموشی خودکار ندارد. بوبین رایج روی شبکه ایران ۲۳۰ ولت متناوب است و جریان نامی بسیاری از مدل‌های ماژولار ۱۶ یا ۳۲ آمپر است.

رله معمولی فقط تا وقتی سیم‌پیچ برق دارد کنتاکت را نگه می‌دارد. رله ضربه‌ای یک مکانیزم چرخ‌دنده یا ضامن دارد که هر پالس را به یک تغییر پایدار تبدیل می‌کند. به همین دلیل مدار فرمان ساده‌تر از مدار خودنگهدار کنتاکتور است و برای قطع و وصل بار از چند نقطه کافی است.

ساختار داخلی رله ضربه‌ای چگونه وضعیت را عوض می‌کند؟

هسته مکانیکی، یک بوبین با هسته آهنی و اهرمی است که بالای هسته قرار دارد. با رسیدن ولتاژ به دو سر بوبین، اهرم جذب می‌شود و زائده سر اهرم چرخ‌دنده را معمولاً به اندازه یک‌هشتم دور می‌چرخاند. زیر چرخ‌دنده، بادامک کنتاکت را از باز به بسته یا برعکس جابه‌جا می‌کند. با قطع پالس، اهرم برمی‌گردد ولی چرخ‌دنده در موقعیت جدید می‌ماند؛ این همان حافظه مکانیکی رله است.

بوبین و چرخ‌دنده کنتاکت را چگونه جابه‌جا می‌کنند؟

هر پالس فقط یک گام جلو می‌رود. پالس اول کنتاکت را می‌بندد، پالس دوم همان کنتاکت را باز می‌کند و این تناوب ادامه دارد. اگر ولتاژ بوبین پیوسته بماند، اهرم رها نمی‌شود و گام بعدی انجام نمی‌شود؛ بعضی مدل‌ها نیز با برق دائم روی بوبین داغ می‌کنند. برای همین فرمان باید از شستی لحظه‌ای بیاید، نه از کلید یک‌پل معمولی که در حالت روشن می‌ماند.

سیم‌کشی رله ضربه‌ای از چند نقطه انجام می‌شود؟

در رله ماژولار، A1 و A2 دو سر بوبین هستند و شماره‌های ۱ و ۲، یا ۳ و ۴، کنتاکت قدرت‌اند. فاز از شستی‌های موازی به A1 می‌رسد، نول مستقیم به A2 و به مصرف‌کننده وصل می‌شود و فاز قدرت از کنتاکت بسته به چراغ می‌رود. با این آرایش می‌توان هر تعداد شستی را موازی کرد و از هر طبقه فرمان داد.

ترمینال بوبین و کنتاکت قدرت کدام پایه‌ها هستند؟

پیش از بستن مدار، علامت روی بدنه را با این جدول تطبیق دهید. رله‌های قدیمی سه‌پیچ، یک سر بوبین را داخل دستگاه به یک سر کنتاکت وصل کرده‌اند و فقط سه ترمینال بیرون دارند. در آن مدل‌ها نام پیچ‌ها را از نقشه سازنده بخوانید و با پایه‌گذاری A1 و A2 یکی فرض نکنید.

شستی‌های موازی را چگونه به A1 وصل کنیم؟

فاز را به ورودی همه شستی‌ها ببرید و خروجی آن‌ها را به هم وصل کنید و فقط یک سیم به A1 برسانید. شستی‌ها با هم سری نمی‌شوند. اگر یکی از شستی‌ها گیر کند و بسته بماند، بوبین پیوسته تحریک می‌شود و رله دیگر پله بعدی را نمی‌زند. در برق ساختمان همین مسیر باید از فیوز روشنایی تغذیه شود، نه از مدار پریز.

رله ضربه‌ای با کنتاکتور و تایمر چه فرقی دارد؟

کنتاکتور تا وقتی بوبین برق دارد وصل می‌ماند و با رها کردن شستی، مگر مدار خودنگهدار بسته شده باشد، قطع می‌شود. تایمر راه‌پله پس از زمان تنظیم‌شده خروجی را خودش قطع می‌کند. رله ضربه‌ای زمان ندارد؛ خاموشی فقط با فشار دوباره شستی انجام می‌شود. تفاوت رله فرمان و رله تأخیری در مقاله رله تایمری جدا آمده است.

رله ضربه‌ای دوپل چه ویژگی فنی دارد؟

رله ضربه‌ای دوپل دو کنتاکت قدرت دارد که با یک بوبین و هم‌زمان تغییر وضعیت می‌دهند. هر پل معمولاً ۱۶ آمپر است. اگر سازنده پل کردن دو کنتاکت را مجاز دانسته باشد، با موازی کردن آن‌ها می‌توان تا حدود ۳۲ آمپر از یک بار گرفت. این کار را بدون جمله صریح کاتالوگ انجام ندهید، چون تقسیم جریان بین دو کنتاکت همیشه برابر نیست.

ابعاد مدل ریلی هم‌عرض کلید مینیاتوری است و کنار فیوز روشنایی در تابلو برق جا می‌شود. نقره روی سطح کنتاکت، جوش‌خوردگی را به تأخیر می‌اندازد و تعداد قطع و وصل مکانیکی را بالا می‌برد. مدل‌های بهتر، نشانگر مکانیکی باز یا بسته دارند و برخی یک سلکتور دستی برای آزمون بدون شستی.

سری فیندر و اشنایدر را چگونه انتخاب کنیم؟

انتخاب را با ولتاژ بوبین، تعداد پل و جریان نامی شروع کنید، نه با شکل قاب. در بازار ایران دو خانواده پرکاربرد، Finder و Schneider Electric هستند. سری را با نقشه فرمان تطبیق دهید؛ سری کنترل مرکزی با سری تک‌شستی عوض نمی‌شود.

عیب‌یابی رله ضربه‌ای از کدام نشانه شروع می‌شود؟

اول نوع شستی و ولتاژ دو سر A1 و A2 را هنگام فشردن بسنجید، بعد خود کنتاکت را. اگر در لحظه فشار شستی حدود ۲۳۰ ولت روی بوبین نیاید، ایراد از شستی، نول یا قطع سیم فرمان است نه از چرخ‌دنده.

وصل ماندن یا قطع ماندن مدار از چیست؟

اگر با اهم‌متر، در وضعیت خاموش هنوز بین ورودی و خروجی کنتاکت اتصال کوتاه باشد، سطح کنتاکت جوش خورده و تعویض رله لازم است. اگر کنتاکت سالم باشد ولی چراغ روشن بماند، فاز چراغ از مسیر دیگری آمده است. اگر رله یک‌بار در میان عمل کند، شستی لق است یا ولتاژ بوبین هنگام فشار به حد جذب نمی‌رسد.